وایتکس

وایتکس یا سدیم هیپوکلریت یکی از پرکاربردترین مواد ضدعفونی‌کننده و سفیدکننده است. به عنوان یکی از مهم‌ترین مواد سفیدکننده و ضدعفونی‌کننده در منازل، بیمارستان‌ها، صنایع غذایی و تصفیه آب استفاده می‌شود.در این مقاله ، فرمول شیمیایی، نحوه عملکرد، کاربردها، مزایا، خطرات، روش صحیح استفاده و نکات ایمنی آن مورد بررسی عمیق قرار می گیرد .

ماده مؤثر موجود در وایتکس، سدیم هیپوکلریت با فرمول شیمیایی ​\( \mathrm{NaOCl} \)​است که معمولاً با غلظتی بین ۳ تا ۸ درصد در محصولات خانگی قابل عرضه است . این ماده به دلیل خاصیت اکسیدکنندگی بسیار قوی، قادر است طیف وسیعی از باکتری‌ها، ویروس‌ها و قارچ‌ها را غیرفعال کند.

روش تولید وایتکس

در صنعت، وایتکس از واکنش کلر با سدیم هیدروکسید سرد به دست می آید .

​\( Cl_{2}(g)+NaOH(aq)\longrightarrow NaCl(aq)+NaOCl(aq) \)​

در این واکنش بخشی از کلر به ​\( NaCl \)​کاهش می یابد و بخش دیگر آن اکسایش یافته و​\( NaOCl \)​ را می دهد .
یون فعّال موجود در وایتکس ، است و در محیط آبی تعادل زیر را برقرار می کند .

​\( ClO^{-}(aq)+H_{2}O(l)\longrightarrow OH^{-}(aq)+HOCl(aq) \)​

در این مخلوط تعادلی ، هیپوکلرو اسید ، عامل ضدعفونی کننده است زیرا به راحتی به سلول میکروارگانیسم ها ورود پیدا کرده و آن ها را از بین می برد .

مکانیسم ضدعفونی‌کنندگی وایتکس

سدیم هیپوکلریت یک عامل اکسیدکننده قوی است. این ماده، پروتئین‌های سلولی را اکسید می‌کند. آنزیم‌ها را غیرفعال می‌کند. غشای سلول را تخریب می‌کند.DNA و RNA میکروب‌ها را آسیب می‌زند.در نتیجه ، باکتری‌ها ، ویروس‌ها ، قارچ‌ها و بسیاری از اسپورها از بین می‌روند.

خاصیت سفیدکنندگی وایتکس

رنگ بسیاری از لکه‌ها ناشی از مولکول‌هایی با پیوندهای دوگانه مزدوج است.سدیم هیپوکلریت این پیوندها را اکسید می‌کند.به همین دلیل ، لکه‌های چای ، لکه قهوه ، لکه خون ، لکه میوه و لکه کپک بی‌رنگ یا کم‌رنگ می‌شوند.

مهم‌ترین کاربردهای وایتکس  ضدعفونی سطوح ، کف ، سرویس بهداشتی ، آشپزخانه ،بیمارستان‌ها سفید کردن لباس ، مخصوص لباس‌های سفید پنبه‌ای تصفیه آب ، در بسیاری از سیستم‌های آب آشامیدنی از هیپوکلریت برای نابودی میکروب‌ها مورد استفاده است . صنایع غذایی ، برای ضدعفونی تجهیزات کارخانه‌ها و خطوط تولید مواد غذایی استخرهای شنا ، برای حفظ کلر آزاد و جلوگیری از رشد جلبک و باکتری

مزایا و معایب وایتکس

از مزایای آن می توان ، قیمت ارزان ، قدرت ضدعفونی بسیار بالا ، اثر سریع ، در دسترس بودن و نابودی طیف وسیعی از میکروب‌ها را بیان کرد و امّا معایب آن خورندگی ( می تواند فلزات را دچار خوردگی کند . ) آسیب به پارچه ( برای لباس های رنگی مناسب نیست . ) تحریک پوست ( تماس طولانی آن باعث قرمزی ، سوزش و خشکی پوست است . ) آسیب چشمی ( حتّی مقدار کم آن نیز دلیلی بر آسیب جدّی چشم است . ) خطرتنفّسی ( استنشاق بخارات غلیظ آن تحریک مجاری تنفسی را به دنبال دارد  . )

هرگز وایتکس را با اسید مخلوط نکنید.

زیرا واکنش با اسید ( جوهر نمک ، جرم گیرها ) دلیلی بر پخش گاز سمّی و خطرناک کلر در محیط است .

​\( NaClO(aq)+2HCl(aq)\longrightarrow Cl_{2}(g)+NaCl(aq)+H_{2}O(l) \)​

هرگز وایتکس را با آمونیاک مخلوط نکنید.

این کار دلیل اصلی تشکیل گازهای کلرامین است  که بسیار خطرناک هستند.

​\( \mathrm{NH_3(g) + HOCl(aq) \rightarrow NH_2Cl(g) + H_2O(l)} \)​

تاریخچه کشف وایتکس (سدیم هیپوکلریت)

داستان وایتکس به بیش از ۲۳۰ سال پیش بازمی‌گردد. در سال ۱۷۸۵، شیمیدان فرانسوی Claude Louis Berthollet موفق شد نشان دهد که گاز کلر می‌تواند رنگ پارچه‌ها را از بین ببرد. در آن زمان، صنعت نساجی به دنبال روشی سریع‌تر از سفید کردن پارچه با نور خورشید بود.

برتوله دریافت که اگر کلر را از محلول سدیم هیدروکسید عبور دهد، محلولی تشکیل می‌شود که قدرت سفیدکنندگی بسیار بالایی دارد.

چند سال بعد این محلول در منطقه Javel در نزدیکی پاریس به تولید انبوه رسید و به همین دلیل به نام آب ژاول (Eau de Javel) مشهور شد.

این محلول بعدها در سراسر جهان با نام‌های مختلفی مانند :  Bleach  ، Sodium Hypochlorite Solution ،Liquid Bleach

شناخته شد. در ایران نیز نام تجاری «وایتکس» آن‌قدر رایج شد که امروزه بسیاری از مردم همه سفیدکننده‌های کلردار را با این نام می‌شناسند.

پاسخ به سوالات شما در باره وایتکس

• چرا با گذشت زمان ، قدرت ضدعفونی کنندگی آن کاهش می یابد ؟ زیرا به سدیم کلریت و اکسیژن قابل تجزیه است .
• آیا ویروس ها را از بین می برد ؟ بلی ، البته برای ضدعفونی سطوح و اشیای بی جان به کار می رود ، هرگز نباید برای مصرف خوراکی یا تزریق به بدن مورد استفاده قرار بگیرد.
  چرا لباس ها را سفید می کند ؟ بیشتر رنگ‌ها دارای سیستم گسترده‌ای از پیوندهای دوگانه مزدوج هستند که نور مرئی را جذب می‌کنند و رنگ ایجاد می‌شود. سدیم هیپوکلریت این پیوندها را اکسید کرده و ساختار مولکول رنگ را تخریب می‌کند. در نتیجه، مولکول دیگر نور مرئی را جذب نمی‌کند و بی‌رنگ یا کم‌رنگ به نظر می‌رسد.به همین دلیل، وایتکس می‌تواند انواع لکه‌های آلی مانند چای، قهوه، آب‌میوه، خون و کپک را از بین ببرد.
• تفاوت وایتکس با آب ژاول چیست ؟در زبان فارسی، واژه‌های «وایتکس» و «آب ژاول» اغلب به‌جای یکدیگر استفاده می‌شوند، اما تفاوتی میان آن‌ها وجود دارد ، آب ژاول نام عمومی محلول سدیم هیپوکلریت است.وایتکس در اصل نام یک برند تجاری بوده که به مرور زمان به نام رایج این نوع سفیدکننده تبدیل شده است؛ مشابه استفاده از «ریکا» برای مایع ظرف‌شویی

• چرا ظرف وایتکس مات است؟ شاید دقت کرده باشید که تقریباً تمام بطری‌های وایتکس سفید یا مات هستند.

  دلیل آن این است که نور فرابنفش (UV) باعث تجزیه سدیم هیپوکلریت می‌شود. بطری مات ، نور را عبور نمی‌دهد.سرعت تجزیه را کاهش می‌دهد.ماندگاری محصول را افزایش می‌دهد.به همین دلیل، نگهداری وایتکس در بطری شفاف توصیه نمی‌شود.

• آیا وایتکس ، همۀ میکروب ها را از بین می برد ؟  وایتکس بر بیشتر عوامل بیماری‌زا مؤثر است، از جمله: باکتری های گرم مثبت ، باکتری های گرم منفی ، بسیاری از ویروس ها ، قارچ ها ، جلبک ها
  با این حال، برخی اسپورهای مقاوم یا انگل‌ها ممکن است برای غیرفعال شدن به غلظت یا زمان تماس بیشتری نیاز داشته باشند.

• چرا نباید وایتکس را با آب داغ مخلوط کرد؟ برخی افراد تصور می‌کنند آب داغ قدرت تمیزکنندگی وایتکس را افزایش می‌دهد.

  در واقع، دمای بالا باعث می‌شودکه سرعت تجزیه هیپوکلریت افزایش یابد ، کلر فعّال ، سریع تر از بین می رود و بخارات تحریک کنندۀ بیشتری تولید می کند . به همین دلیل ، معمولا این توصیه را داریم که وایتکس را با خنک یا ولرم استفاده کنید .

• آیا وایتکس قابل اشتعال است؟ خیر ، سدیم هیپوکلریت خودش قابل اشتعال نیست، اما یک اکسیدکننده قوی است.

  بنابراین می‌تواند سوختن برخی مواد را تشدید کند یا در تماس با مواد ناسازگار، واکنش‌های خطرناکی ایجاد کند.

• آیا وایتکس  باعث خوردگی در فلزات است ؟ بله ، وایتکس می‌تواند باعث خوردگی بسیاری از فلزات شود، به‌ویژه آهن ، فولاد کربنی ، آلومینیوم ، مس ، در مقابل، برخی آلیاژهای مقاوم مانند فولاد زنگ‌نزن (در شرایط مناسب) مقاومت بیشتری دارند، هرچند تماس طولانی‌مدت یا غلظت‌های بالا همچنان می‌تواند به آن‌ها آسیب برساند.
• آیا می‌توان آن را با سرکه مخلوط کرد؟ خیر. این کار باعث آزاد شدن گاز سمی کلر می‌شود.
• چرا بوی وایتکس تند است؟به دلیل وجود ترکیبات کلردار و مقدار اندکی کلر آزاد.

• چرا وایتکس قلیایی است؟  اگر محلول وایتکس اسیدی شود، گاز کلر آزاد می‌شود که بسیار خطرناک است.

  برای جلوگیری از این اتفاق، تولیدکنندگان مقداری سدیم هیدروکسید (NaOH) به محلول اضافه می‌کنند تا pH آن معمولاً بین 11 تا 13 باقی بماند.مزایای این کار ،  افزایش ماندگاری محلول ، کاهش سرعت تجزیه ، جلوگیری از آزاد شدن ناخواسته کلر ، ایمنی بیشتر در نگهداری و حمل‌ونقل

• چرا وایتکس روی لباس‌های رنگی استفاده نمی‌شود ؟ رنگ پارچه‌ها معمولاً متشکّل از مولکول‌هایی با ساختار مزدوج  است. هیپوکلریت این ساختار را اکسید کرده و پیوندهای مسئول جذب نور را از بین می‌برد. در نتیجه ،  رنگ پارچه کم‌رنگ یا سفید می‌شود.در صورت تماس طولانی، الیاف نیز ممکن است آسیب ببینند.به همین دلیل، برای پارچه‌های رنگی بهتر است از سفیدکننده‌های اکسیژنی (مانند پراکسیدها) استفاده شود.

• آیا وایتکس سرطان‌زا است؟ این پرسش یکی از رایج‌ترین جستجوهای کاربران است.خود سدیم هیپوکلریت بر اساس شواهد موجود، به‌عنوان ماده‌ای سرطان‌زا برای انسان طبقه‌بندی نشده است. اما اگر با برخی مواد آلی واکنش دهد، ممکن است در شرایط خاص فرآورده‌های جانبی کلردار (مانند برخی تری‌هالومتان‌ها) تشکیل شوند. به همین دلیل، استفاده از وایتکس باید مطابق دستورالعمل‌ها و با تهویه مناسب انجام شود.

• آیا وایتکس تاریخ انقضا دارد؟  بله، برخلاف تصور رایج، وایتکس به‌مرور زمان قدرت خود را از دست می‌دهد.عوامل اصلی کاهش کیفیت عبارت‌اند از:گذشت زمان ، افزایش دما ، تماس با نور ، ورود ناخالصی ها ، تماس با فلزات به همین دلیل، بهتر است محلول‌های قدیمی که مدت زیادی از تولید آن‌ها گذشته است، برای ضدعفونی‌های حساس استفاده نشوند.

• چرا بطری وایتکس معمولاً از پلی‌اتیلن ساخته می‌شود؟ بطری‌های وایتکس معمولاً از پلی‌اتیلن با چگالی بالا (HDPE) ساخته می‌شوند، زیرا این ماده  در برابر هیپوکلریت مقاوم است. دچار خوردگی نمی‌شود. سبک و ارزان است.نور را تا حدی عبور نمی‌دهد.عمر نگهداری محصول را افزایش می‌دهد.به همین دلیل، استفاده مجدد از بطری‌های فلزی یا شیشه‌ای برای نگهداری وایتکس توصیه نمی‌شود.
• آیا انجماد به وایتکس آسیب می‌زند؟ اگر محلول وایتکس یخ بزند ، ممکن است بخشی از سدیم هیپوکلریت تجزیه شود. غلظت محلول پس از ذوب شدن یکنواخت نباشد. کارایی ضدعفونی کاهش یابد.به همین دلیل، دمای نگهداری معمولاً بین 5 تا 25 درجۀ سانتیگراد است .

• چرا رنگ وایتکس زرد کم‌رنگ است؟  وایتکس کاملاً بی‌رنگ نیست.علت زرد مایل به سبز بودن آن عبارت است از ، وجود ترکیبات کلردار ، جذب بخشی از نورمرئی ، ناخالصی های بسیار جزئی ، محلول کاملاً قهوه ای یا زرد تیره نشانۀ تجزیه یا آلودگی آن است .

• آیا وایتکس تبخیر می‌شود؟  آب موجود در محلول به‌آرامی قابل تبخیر است ، اما خود سدیم هیپوکلریت فرّار نیست. با این حال، تجزیه یا تماس با اسیدها، باعث آزاد سازی گازهای کلردار آزاد است . به همین دلیل ، آن را در بطری های دربسته و دور از محیط های گرم نگهداری کنیم .

اشتباهات رایج هنگام استفاده از وایتکس

بسیاری از حوادث ناشی از وایتکس به دلیل استفاده نادرست رخ می‌دهد. مهم‌ترین اشتباهات عبارت‌اند از:

مخلوط کردن با سرکه یا جوهرنمک ، مخلوط کردن با آمونیاک ، استفاده روی لباس‌های رنگی ، نگهداری در بطری نوشیدنی ،قرار دادن در معرض نور مستقیم خورشید ، استفاده از محلول‌های بسیار قدیمی ، مصرف بدون دستکش در تماس طولانی ، استفاده در فضای بسته و بدون تهویه